De Frans-Pruisische Oorlog en het impressionisme
Het impressionisme wordt vaak beschreven als een artistieke vernieuwing die rond 1870 ontstond: een lichte, kleurrijke schilderkunst, gericht op alledaagse onderwerpen en moderne levensstijl. De vraag in hoeverre de Frans-Pruisische Oorlog (1870–1871) en de Parijse Commune hierbij een rol hebben gespeeld, is minder vaak expliciet gesteld. In de literatuur is er geen consensus dat de oorlog een directe oorzaak vormde van het impressionisme, maar wel dat hij een belangrijke context schiep waarin de beweging tot bloei kwam. Dit essay bespreekt de oorlog als een breuklijn, en laat zien hoe juist in de nasleep ervan een nieuwe schilderkunst zich kon manifesteren.
Voor 1870: experimenten zonder naam
Al in de jaren 1860 experimenteerden jonge kunstenaars als Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir, Camille Pissarro, Alfred Sisley en Berthe Morisot met schilderen in de open lucht. Ze probeerden niet langer een zorgvuldig opgebouwd academisch tableau te maken, maar de directe indruk van een moment te vangen: zonlicht dat door bladeren valt, de glinstering van water, de sfeer van een zomerdag aan de Seine. In schilderijen als Monet’s La Grenouillère (1869) zien we al de losse toets en de frisse kleuren die later kenmerkend zouden worden.
Toch was dit nog geen beweging. De kunstenaars waren vrienden en collega’s, maar traden niet gezamenlijk naar buiten. Hun werk werd door de officiële Salon vaak afgewezen of genegeerd, en werd nog niet als een alternatieve richting gezien.
De breuk van 1870–1871
De Frans-Pruisische Oorlog bracht een abrupte onderbreking. Toen Pruisische troepen Frankrijk binnenvielen en Parijs maandenlang belegerden, stortte het culturele leven in. Tentoonstellingen werden geannuleerd, kunsthandel droogde op. Veel kunstenaars werden opgeroepen voor militaire dienst, anderen vluchtten.
Monet en Pissarro trokken naar Londen, waar zij in 1870–1871 schilderden en tegelijk belangrijke artistieke invloeden opdeden. Ze bestudeerden het werk van J.M.W. Turner en John Constable in de National Gallery, kunstenaars die met atmosferische effecten en landschapslicht experimenteerden. Monet schreef later dat Turner’s kleurgebruik hem diep had geraakt. Daarnaast kwamen zij in Londen in contact met de kunsthandelaar Paul Durand-Ruel, die later de belangrijkste promotor van het impressionisme zou worden. Het ballingschap, hoe noodgedwongen ook, bleek dus een cruciale fase in hun ontwikkeling.
Voor anderen, zoals Renoir en Sisley, betekende de oorlog juist stilstand. Sommigen namen dienst, en de economische crisis na de oorlog maakte het moeilijk om werk te verkopen. Het contrast tussen de destructie van de oorlog en het verlangen naar een nieuw begin bepaalde de sfeer van de vroege jaren 1870.
Herstel en nieuwe onderwerpen
Na de bloedige onderdrukking van de Commune van Parijs in 1871 begon de stad aan een periode van wederopbouw. Onder leiding van Georges-Eugène Haussmann waren al vóór de oorlog brede boulevards en moderne parken aangelegd; nu kwamen daar stations, cafés, bruggen en nieuwe woonwijken bij. Deze veranderende stedelijke omgeving bood de kunstenaars volop nieuwe onderwerpen: het moderne stadsleven, de beweging van treinen, de lichtval op brede boulevards.
De traumatische ervaring van oorlog en politieke chaos werkte dus paradoxaal als voedingsbodem voor een frisse blik. De impressionisten keerden zich niet naar grote historische thema’s of patriottische schilderkunst, maar juist naar het hier en nu. Het alledaagse – wandelen in een park, varen op de Seine, wachten bij een station – werd verheven tot waardig onderwerp van kunst.
Groepsvorming en naamgeving
Het is pas na de oorlog dat de kunstenaars zich gezamenlijk organiseerden. Ontevreden met de officiële Salon, richtten Monet, Renoir, Pissarro, Sisley, Morisot, Edgar Degas en anderen in 1873 de Société Anonyme des Artistes, Peintres, Sculpteurs, Graveurs op. Hun eerste gezamenlijke tentoonstelling vond plaats in 1874 in het atelier van fotograaf Nadar.
Daar hing Monet’s schilderij Impression, soleil levant (1872), dat een ochtend in de haven van Le Havre toont.
Criticus Louis Leroy gebruikte de titel spottend om de hele groep te beschrijven als “impressionisten”, alsof het om onafgemaakte schetsen ging. Wat als kritiek bedoeld was, werd een geuzennaam. Vanaf dat moment werd de groep herkend als een beweging.
De oorlog als katalysator, niet als oorzaak
In de kunsthistorische literatuur wordt de oorlog zelden als directe oorzaak van het impressionisme gezien. De belangrijkste kenmerken van de stijl – pleinair schilderen, losse penseelstreek, aandacht voor licht en kleur – waren al vóór 1870 aanwezig. Toch zien we dat de oorlog fungeerde als katalysator:
- Het dwong kunstenaars naar Londen, waar zij beslissende invloeden opdeden en connecties legden.
- Het verstoorde hun carrières, waardoor ze genoodzaakt waren alternatieve netwerken en eigen tentoonstellingen te organiseren.
- Het veranderde Parijs ingrijpend, wat nieuwe onderwerpen en een modern stedelijk decor opleverde.
Zoals kunsthistoricus T.J. Clark (1984) betoogt, moeten we het impressionisme begrijpen als een reactie op de moderne ervaring van de jaren 1870 – een ervaring waarin oorlog, verwoesting en wederopbouw centraal stonden. De schilderijen van Monet, Renoir en Pissarro tonen geen heldendaden of veldslagen, maar de vluchtigheid van het alledaagse leven: een tegenbeeld van de nationale trauma’s.
Conclusie
Het impressionisme kan dus niet eenvoudigweg worden verklaard uit de Frans-Pruisische Oorlog. De stijl was in wording, en de oorlog onderbrak eerder dan dat hij schiep. Toch werd juist in de nasleep van die crisis de beweging als zodanig zichtbaar: door de ballingschap, de contacten in Londen, de hernieuwde stedelijke omgeving van Parijs en de gezamenlijke tentoonstellingen na 1874. In die zin kan de oorlog worden gezien als een historische breuklijn en katalysator, die een generatie kunstenaars noopte hun eigen weg te kiezen – en daarmee de moderne schilderkunst opende.
Meer weten over zelf impressionistisch portretschilderen, klik op onderstaande affbeelding!
